Tiệc trà giao lưu văn hóa, giới thiệu nghệ thuật biểu diễn Shen Yun tại Tokyo đã khép lại, nhưng những giá trị nghệ thuật truyền thống và tình hữu nghị Việt Nam – Nhật Bản vẫn để lại những dư âm sâu lắng, khó phai trong lòng người tham dự. Tại đây, cuộc hội ngộ với GS.TS Shine Toshihiko – nhà nghiên cứu văn hóa và khoa học trên nhiều lĩnh vực của Nhật Bản, nguyên Tùy viên Văn hóa Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam, nguyên Đồng Giám đốc Văn phòng Hợp tác Quốc tế giữa Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Kyoto – đã gợi mở câu chuyện về một hành trình bền bỉ nghiên cứu, gìn giữ và kết nối di sản văn hóa hai nước.
Mối lương duyên của hai nhà khoa học Việt Nam – Nhật Bản.
Qua gần một thế kỷ, đất nước Việt Nam do thiên tai, lũ lụt tàn phá; các di sản văn hóa bị mai một, thất thoát rất nhiều. Bên cạnh quá trình hội nhập thế giới và tiếp thu văn hóa phương Tây, cùng những thách thức trong việc gìn giữ các giá trị truyền thống trước dòng chảy thời gian, công tác bảo tồn, khai thác, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Việt Nam trở thành yêu cầu cấp thiết. Khoảng 30 năm trước, Các quỹ tài trợ Nhật Bản đã đồng hành cùng các nhà khoa học Việt Nam trong các dự án nghiên cứu khoa học, bảo tồn, khai thác di sản văn hóa và các sáng kiến vì cộng đồng. Có những dự án miệt mài thực hiện trong thời gian dài, suốt 5 năm, 10 năm trời nhằm giữ lại nét tinh hoa trong văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.
Một trong những chuyên gia đã bền bỉ đồng hành cùng các nhà khoa học Việt Nam từ thời điểm đó đến nay chính là GS.TS Shine Toshihiko. Ông đã có mặt trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam, tham gia kiểm tra tiến độ, chất lượng các dự án, cũng như cùng thảo luận, tìm ra hướng đi đạt kết quả tốt nhất. Ông đã làm việc với rất nhiều nhà khoa học Việt Nam. Trong số đó, một người bạn thân thiết của Giáo sư là PGS.TS Nguyễn Công Việt, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

GS.TS Shine Toshihiko phát biểu bằng song ngữ Nhật Bản – Việt Nam. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)

PGS.TS Nguyễn Công Việt phát biểu trong chương trình. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)
Hai nhà khoa học đã gắn bó suốt hơn 5 năm trong công trình “Ấn chương Việt Nam”, công trình nghiên cứu đặt nền móng cho ấn chương học tại Việt Nam.
Mối lương duyên của hai nhà khoa học cùng quan tâm đến văn hóa truyền thống đã giúp họ hội ngộ trong một sự kiện mang ý nghĩa đặc biệt – Chương trình giới thiệu nghệ thuật biểu diễn Shen Yun diễn ra lần đầu tiên tại Tokyo.

GS.TS Shine Toshihiko bên những người bạn Việt Nam. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)
Bài phát biểu ấn tượng của GS.TS Shine Toshihiko
Là khách mời giao lưu trong chương trình, GS.TS Shine Toshihiko đã chia sẻ những cảm nhận đặc biệt của ông khi xem các tác phẩm vũ kịch Shen Yun. Ông cho rằng nghệ thuật múa Kagura, một vũ điệu nghi lễ trong Thần đạo Nhật Bản, thường được các thần quan Thần đạo và Miko biểu diễn tại các đền chùa hay địa điểm linh thiêng nhằm cầu nguyện, chuyển tải ước nguyện của con người tới thần linh, có thể có nguồn gốc từ vũ đạo của Trung Quốc xưa.
Những vở vũ kịch của Shen Yun như Mỹ nhân kế, Bích huyết đan tâm, cùng vẻ đẹp của nghệ thuật vũ đạo cổ điển Trung Hoa đã khơi gợi những liên tưởng sâu sắc về cội nguồn và dòng chảy giao thoa văn hóa trong nghệ thuật hát bội, hát tuồng ở Việt Nam. GS.TS Shine Toshihiko kể lại: “Đại Việt sử ký toàn thư nói về Lý Nguyên Cát bị bắt năm 1285 khi quân Mông Cổ sang xâm lược Việt Nam và thất bại. Vua tôi nhà Trần đã mời ông Lý Nguyên Cát, một người giỏi về hát xướng, làm thầy dạy múa hát. Tôi thấy các thanh niên ngày nay tập múa hát giống với các động tác mà Lý Nguyên Cát đã dạy các con cháu quý tộc thời Trần. Nhờ Lý Nguyên Cát và những ông vua thông minh thời Trần, Việt Nam đã học được vũ đạo cổ điển của Trung Hoa một cách hệ thống. Hiện nay hát bội, hát tuồng đang rất hấp dẫn. Điều này rất tốt cho nền nghệ thuật truyền thống Việt Nam”. Giáo sư cũng bày tỏ lòng biết ơn nền văn minh lâu đời của Trung Quốc cũng như đoàn nghệ thuật Thần Vận đã chia sẻ vũ kịch cổ điển, vốn có nhiều ảnh hưởng tới người Nhật Bản và người Việt Nam.
Những chia sẻ sâu sắc, giàu nội hàm văn hóa của Giáo sư đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho những người có mặt trong khán phòng, đồng thời lan tỏa niềm tự hào về văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam. Ông Nguyễn Trung, đại diện Ban tổ chức, bày tỏ: “Được gặp Giáo sư, một người Nhật có tình cảm sâu nặng với Việt Nam và đã dành nhiều tâm huyết để gìn giữ, phục hồi và phát huy giá trị di sản văn hoá Việt Nam, tôi thật sự xúc động. Chúng tôi có cảm giác như đã gặp được một người tri âm, tri kỷ”.

Buổi gặp mặt ấm cúng, gần gũi bên lề sự kiện. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)
Những ấn tượng về tiệc trà giới thiệu nghệ thuật biểu diễn Shen Yun
Buổi gặp mặt ấm cúng, chân thành, cùng không gian trang trọng của buổi giới thiệu đã để lại những ấn tượng sâu sắc với GS.TS Shine Toshihiko. Trong lá thư cảm ơn gửi Ban tổ chức sau Tiệc trà, ông viết: “Tôi rất vui và vinh dự được gặp gỡ, trò chuyện với những người có tình yêu sâu sắc đối với văn hóa và nghệ thuật truyền thống. Đặc biệt, tôi rất cảm động trước sự đón tiếp nồng hậu, chu đáo và những tình cảm chân thành mà quý vị đã dành cho tôi. Tôi cũng xin đặc biệt cảm ơn Ban Tổ chức đã tạo cơ hội để tôi được gặp lại Phó Giáo sư Nguyễn Công Việt”.
Từ những chia sẻ chân thành trong bức thư, có thể cảm nhận rõ sự đồng điệu của một người từng gắn bó với nghệ thuật biểu diễn và sự trân trọng sâu sắc của một nhà nghiên cứu văn hóa đối với những giá trị nghệ thuật truyền thống. Khi xem những thước phim giới thiệu quá trình tập luyện của các nghệ sĩ Shen Yun (Thần Vận), GS.TS Shine Toshihiko đã vô cùng xúc động bởi những ký ức về quãng thời gian tuổi trẻ của chính mình. Ông từng theo học và luyện tập nghệ thuật nhạc kịch tại Học viện Nghệ thuật Sân khấu Tokyo (Butai Geijutsu Gakuin), từng trải qua những bài tập khó, đặc biệt là động tác battement – nâng và đá chân cao trong múa. Sau này, trong thời gian học võ cổ truyền Việt Nam tại Huế, ông cũng từng trải nghiệm những bài tập đòi hỏi sức mạnh, sự dẻo dai và độ chính xác. Bởi vậy, khi chứng kiến các nghệ sĩ trẻ kiên trì rèn luyện, ông càng thấu hiểu những nỗ lực, sự khổ luyện và kỷ luật nghiêm ngặt phía sau vẻ đẹp uyển chuyển, tinh tế của mỗi động tác biểu diễn.
Không chỉ ấn tượng với kỹ thuật biểu diễn, GS.TS Shine Toshihiko còn dành sự trân trọng cho chiều sâu nghệ thuật và sức sáng tạo trong từng vở vũ kịch. Ông đặc biệt ghi nhận nỗ lực của các nhà biên kịch, nhà thiết kế sân khấu trong việc tái hiện những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Những tiết mục về Điêu Thuyền cuối thời Đông Hán và Nhạc Phi thời Nam Tống đã để lại trong ông nhiều ấn tượng. Đặc biệt, cách xây dựng những kết thúc tốt đẹp cho các câu chuyện về nhân vật lịch sử và truyền thuyết đã cho thấy sức sáng tạo trong nghệ thuật kể chuyện trên sân khấu. Với tình yêu dành cho nghệ thuật cổ điển Trung Hoa, ông cũng bày tỏ mong muốn được thưởng thức thêm những chương trình khai thác các kiệt tác Tống từ (宋詞) và Nguyên khúc (元曲), qua đó mở ra những cách tiếp cận mới đối với kho tàng nghệ thuật truyền thống trong đời sống sân khấu đương đại.
Qua những cảm nhận ấy, Shen Yun không chỉ hiện lên qua vẻ đẹp của nghệ thuật múa và sân khấu, mà còn qua sức lao động nghệ thuật bền bỉ, sự tiếp nối những giá trị văn hóa và khả năng khơi gợi những rung cảm sâu xa trong lòng người thưởng thức.

Toàn cảnh chương trình. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)

Khán giả chăm chú lắng nghe phát biểu của các khách mời. (Ảnh: Công ty VHTT Việt Mỹ)
Hành trình đồng hành cùng văn hóa dân tộc.
GS.TS Shine Toshihiko là nhà nghiên cứu và học giả người Nhật Bản, chuyên sâu về Việt Nam học, văn hóa và lịch sử Chăm, cùng dân tộc học Đông Nam Á. Ông đã có khoảng thời gian gắn bó lâu dài với đất nước Việt Nam. Ông từng là giảng viên tiếng Nhật tại Đại học Huế và theo học võ cổ truyền Việt Nam… Các công trình của ông trải dài từ lịch sử, văn hóa và âm nhạc cổ truyền của người Chăm đến mối quan hệ giữa Lưu Cầu (Ryūkyū) và Việt Nam. Ông đặc biệt trân trọng những câu chuyện trong lịch sử phản ánh mối quan hệ hữu hảo từ hàng ngàn năm trước giữa hai dân tộc, tìm các cứ liệu lịch sử chứng minh “giống lúa địa phương Yaeyama – phía tây nam quần đảo Lưu Cầu (Ryūkyū) là giống lúa tẻ màu đỏ du nhập từ An Nam”, hay “mối quan hệ giữa câu chuyện kết hôn giữa công chúa xứ Lưu Cầu (Ryūkyū) Po Jini Nhật Bản và vua Champa Po Kubaha – Việt Nam”, “bức thư vua Lê Thánh Tông gửi vua Minh Hiến Tông” (Về mối quan hệ giữa Lưu Cầu (Ryūkyū) và Việt Nam qua truyện sử, GS.TS Shine Toshihiko, Tạp chí Khoa học Đại học Đông Á, tập 3, năm 2024).
Đặc biệt, Giáo sư Shine Toshihiko dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu, đối chiếu và dịch thuật dân ca hai nước, tiêu biểu là hai tuyển tập 12 bài dân ca Việt Nam và Nhật Bản (2023) và 30 bài dân ca Việt Nam và Nhật Bản (2026).
Với tuyển tập “30 bài dân ca Việt Nam và Nhật Bản: Nghiên cứu so sánh và dịch thuật” đã mở ra cách tiếp cận dân ca không chỉ ở góc độ âm nhạc, mà còn đặt trong mối liên hệ với ngôn ngữ, lịch sử, địa lý và đời sống tinh thần của cộng đồng. Những tác phẩm dân ca tiêu biểu đại diện cho các khu vực, vùng miền được lựa chọn đã phản ánh đời sống, phong tục tập quán, cũng như tình cảm gia đình, tình yêu quê hương đất nước.
Vượt qua những thách thức về ngữ âm và thanh điệu, tác phẩm đã giữ được giai điệu nguyên gốc, lưu giữ được nét tinh túy trong âm nhạc các dân tộc. Để đạt được điều đó, Giáo sư Shine Toshihiko đã trải qua nhiều năm tháng học hỏi công phu từ những nhà văn hóa nổi tiếng của hai đất nước: “Tôi cũng xin được dịch theo phong cách của Tản Đà — đồng thời học hỏi từ phong cách của nữ thi sĩ Kaneko Misuzu (1903–1930, kém Tản Đà 14 tuổi), người mà các tác phẩm của bà đã giúp ích rất nhiều cho tôi trong việc giảng dạy về nhịp điệu và trọng âm tiếng Nhật — đó là dịch sát nghĩa nhưng vẫn đầy tự do, phóng khoáng”.
Trên hành trình bền bỉ đồng hành cùng văn hóa dân tộc, GS.TS Shine Toshihiko vẫn đang lặng lẽ góp sức gìn giữ, nghiên cứu và lan tỏa những giá trị di sản văn hóa truyền thống Việt Nam. Bằng tình yêu sâu nặng dành cho văn hóa Việt, bằng sự tận tâm của một nhà khoa học và tâm huyết của một người bạn thủy chung, ông không chỉ góp phần lưu giữ những tinh hoa văn hóa trước dòng chảy thời gian, mà còn bền bỉ bắc nhịp cầu hữu nghị Việt Nam – Nhật Bản từ chiều sâu lịch sử và văn hóa. Bởi hơn cả những công trình nghiên cứu, điều còn đọng lại chính là sự đồng điệu của những tâm hồn cùng trân trọng di sản, cùng hướng về những giá trị nhân văn bền vững, để tình hữu nghị giữa hai dân tộc tiếp tục được vun đắp và trao truyền qua các thế hệ.
Công ty VHTT Việt Mỹ